Bão Fytia 2026: 962 hPa, cấp 3 quét Madagascar và bài học cho Việt Nam
Theo bản tin khẩn cấp của ACT Alliance công bố ngày 13/2/2026, bão Fytia đổ bộ vùng tây bắc Madagascar vào ngày 31/1/2026, vượt qua Cao nguyên trung tâm ngày 1/2/2026 rồi di chuyển ra ngoài khơi vùng Atsinanana, kết thúc giai đoạn tồn tại của xoáy thuận nhiệt đới Fytia. Tại đỉnh điểm, Fytia đạt cường độ bão cấp 3 với sức gió duy trì tối đa 50,9 m/s (99 hải lý/giờ, 113 dặm/giờ, 183 km/h) và áp suất trung tâm tối thiểu 962 hPa. Fytia gây mưa xối xả, lũ quét nghiêm trọng và buộc hàng chục nghìn người phải sơ tán đến nơi trú ẩn tại vùng Boeny, Cao nguyên trung tâm và duyên hải Atsinanana, Madagascar. Mọi chỉ số khí tượng về Fytia trong bài viết được đối chiếu với kho dữ liệu best-track chính thức và bản tin hiện trường của ACT Alliance.
Hành trình 48 giờ của Fytia: Từ kênh Mozambique đến đổ bộ Soalala
Fytia hình thành tại kênh Mozambique vào ngày 30/1/2026, một ngày trước khi đổ bộ vào huyện Soalala, vùng Boeny, tây bắc Madagascar. Theo ACT Alliance, Fytia đạt trạng thái xoáy thuận nhiệt đới khi còn trên biển, sau đó nhanh chóng tăng cường trong điều kiện nhiệt đới thuận lợi trên đường đi của Fytia. Fytia là cơn bão đầu tiên trong chuỗi hai cơn bão liên tiếp tấn công Madagascar; cơn bão thứ hai, Gezani, đổ bộ Toamasina vào ngày 10/2/2026 và gây thêm thiệt hại nghiêm trọng.
Tốc độ di chuyển của Fytia được ghi nhận ở mức 18 km/h theo hướng đông nam. Sau khi đi vào đất liền ngày 31/1, Fytia quét qua vùng đất thấp ven biển Boeny, nơi có nhiều sông suối nhỏ và nền đất dễ ngập úng. Sang ngày 1/2, Fytia tiến vào Cao nguyên trung tâm, vùng địa hình cao đóng vai trò như một bức tường tự nhiên phá vỡ cấu trúc hoàn lưu của Fytia. Fytia tiếp tục di chuyển về phía đông, ra đến bờ biển Atsinanana và suy yếu nhanh, để lại mặt đất bão hòa nước và hệ thống cơ sở hạ tầng bị suy yếu.
Điểm đáng chú ý trong diễn biến của Fytia là thời gian giữa lúc hình thành và lúc đổ bộ chỉ khoảng một ngày. Với các tỉnh ven biển phía tây Madagascar, đây là khoảng thời gian cảnh báo cực ngắn. Hoàn lưu của Fytia khi đó có bán kính gió mạnh tập trung sát trung tâm, khiến khu vực Soalala hứng chịu gần như trọn vẹn cường độ của Fytia trước khi địa hình làm giảm tốc độ gió.
Đỉnh điểm Fytia: 99 hải lý/giờ và áp suất 962 hPa
Số liệu best-track xác nhận Fytia đạt đỉnh với sức gió duy trì 50,9 m/s (99 hải lý/giờ, 113 dặm/giờ, 183 km/h) và áp suất trung tâm tối thiểu 962 hPa, tương đương bão cấp 3 thang Saffir-Simpson. 99 hải lý/giờ là giá trị nằm sát ngưỡng bão cấp 4, song không vượt qua mốc 100 hải lý/giờ. Áp suất 962 hPa phản ánh một cơn bão có lõi ấm rõ nét, hoàn lưu chặt chẽ nhưng chưa đạt đến ngưỡng siêu bão.
| Chỉ số | Giá trị |
| |
| Sức gió duy trì tối đa | 50,9 m/s – 113 mph – 99 kt – 183 km/h |
| Áp suất trung tâm tối thiểu | 962 hPa |
| Cấp bão quy đổi | Bão cấp 3 thang Saffir-Simpson |
Khi Fytia vào đất liền tại Soalala ngày 31/1, ACT Alliance ghi nhận gió duy trì giảm còn 150 km/h và gió giật đạt 210 km/h. Điều này cho thấy Fytia bắt đầu suy yếu nhẹ do ma sát với địa hình ven biển, nhưng vẫn nằm trong ngưỡng nguy hiểm. Với sức gió 150 km/h, Fytia gây tốc mái các công trình thiếu kiên cố, gãy đổ cây xanh và mất điện trên diện rộng. Dữ liệu 962 hPa cũng khớp với trạng thái của Fytia ngay trước khi tương tác với đất liền.
Mức áp suất 962 hPa không phải là con số cực đoan nhất trong lịch sử Tây Nam Ấn Độ Dương, nhưng đáng chú ý vì nó xuất hiện trên cơn bão Fytia có quỹ đạo nhanh, thời gian hình thành ngắn. Fytia không có giai đoạn suy yếu dao động nhiều lần như nhiều cơn bão khác. Từ một vùng nhiễu động nhiệt đới trên kênh Mozambique, Fytia đạt đỉnh 99 hải lý/giờ trước khi chạm bờ biển phía tây bắc Madagascar.
Fytia đổ bộ và tàn phá: Mưa xối xả, lũ quét và sơ tán ở Boeny, Atsinanana
Tại điểm đổ bộ Soalala, vùng Boeny, ACT Alliance ghi nhận gió duy trì 150 km/h, gió giật 210 km/h khi Fytia vào đất liền ngày 31/1/2026. Bản tin mô tả hiện tượng mưa xối xả và lũ quét do Fytia gây ra, gần như đồng thời với gió mạnh, buộc hàng chục nghìn người phải sơ tán đến nơi trú ẩn khẩn cấp. Lượng mưa cụ thể không được ACT Alliance công bố trong tài liệu ứng phó, nhưng thuật ngữ "lũ quét" xác nhận cường độ mưa vượt khả năng thoát nước của địa hình.
Sau khi Fytia đi sâu vào đất liền ngày 1/2, lượng mưa lớn tiếp tục đổ xuống các lưu vực sông suối tại Cao nguyên trung tâm. Khác với vùng đồng bằng ven biển, địa hình cao nguyên Madagascar có độ dốc lớn, khiến nước mưa tập trung nhanh về các thung lũng. Fytia để lại mặt đất bão hòa nước, làm tăng nguy cơ sạt lở và ngập úng kéo dài sau khi gió đã lặng. Cơ sở hạ tầng giao thông, nhà tạm và lưới điện tại các điểm bão đi qua bị suy yếu rõ rệt.
Khi ra đến bờ biển Atsinanana, Fytia không còn đủ năng lượng để duy trì hoàn lưu kín. Tại dải ven biển Fytia đi qua, thiệt hại chủ yếu không phải do gió mà do hệ quả của mưa lũ từ thượng nguồn tràn xuống. Hàng chục nghìn người phải di dời do ảnh hưởng của Fytia trong những ngày cuối tháng 1 và đầu tháng 2, tạo áp lực lớn lên hệ thống nơi trú ẩn tại vùng tây bắc và đông bắc Madagascar. Chuỗi ảnh hưởng này kéo dài cho đến khi bão Gezani đổ bộ Toamasina vào ngày 10/2/2026, cho thấy các xoáy thuận nhiệt đới hoạt động dồn dập và tác động lên cùng một khu vực trong thời gian ngắn.
Vì sao Fytia mạnh: 24 giờ tăng cường trên kênh Mozambique và sự suy yếu chớp nhoáng
Theo ACT Alliance, Fytia di chuyển về đông nam với tốc độ 18 km/h, một tốc độ cho phép Fytia duy trì vùng đối lưu sâu khi băng qua kênh Mozambique. Kênh Mozambique là vùng biển nằm giữa đất liền châu Phi và Madagascar, nơi nhiệt độ mặt nước thường cao hơn so với vùng đại dương mở trong mùa xoáy thuận. Fytia hình thành tại khu vực này vào ngày 30/1 và đạt đỉnh 99 hải lý/giờ chỉ trong khoảng thời gian ngắn, một dấu hiệu cho thấy môi trường xung quanh Fytia không có hiện tượng đứt gió mạnh cản trở sự phát triển của đối lưu.
Quá trình tăng cường nhanh của Fytia còn được hỗ trợ bởi dòng dẫn ở mực giữa. Quỹ đạo của Fytia đi theo hướng đông nam, hướng này đưa hoàn lưu của Fytia đến gần bờ biển tây bắc Madagascar thay vì ra khơi xa. Yếu tố định hướng này khiến Fytia không có thời gian để trải qua chu trình thay thế vỏ mây và vẫn duy trì cấu trúc chặt chẽ khi chạm bờ. Những cơn bão có quỹ đạo đổ bộ nhanh thường giữ được sức gió đỉnh lâu hơn so với bão di chuyển chậm, vì chúng ít bị ảnh hưởng bởi không khí khô từ lục địa.
Ngược lại, sự suy yếu của Fytia diễn ra rất nhanh khi bão bắt đầu tương tác với Cao nguyên trung tâm. Địa hình cao ở Madagascar đã cắt đứt nguồn ẩm từ đại dương, đồng thời làm nhiễu loạn trường gió bề mặt. Từ trạng thái bão cấp 3 ngoài biển, sau khi vượt qua cao nguyên, Fytia chỉ còn là một vùng thấp ẩm khi ra đến Atsinanana. Quá trình suy yếu của Fytia minh họa rõ vai trò của địa hình đối với đời sống của xoáy thuận nhiệt đới: nơi nào có địa hình cao và khô, bão mất tổ chức nhanh hơn nhiều so với nơi có đồng bằng ven biển.
Bài học Fytia cho Việt Nam: Nước, không phải gió, mới là kẻ hủy diệt âm thầm
Với Việt Nam, Fytia không phải là cơn bão Biển Đông, nhưng chuỗi sự kiện từ Soalala đến Atsinanana là tài liệu tham chiếu quan trọng về Fytia cho công tác phòng chống bão ở vùng núi và trung du. Trước hết, Fytia cho thấy mưa lũ sau khi bão tan nguy hiểm hơn chính cơn bão trong giai đoạn hoạt động. Tại Madagascar, gió 150 km/h khi đổ bộ làm hư hại nhà cửa, nhưng chính những trận lũ quét mới là nguyên nhân khiến hàng chục nghìn người phải rời bỏ nhà cửa. Điều này đặc biệt đúng với khu vực miền núi phía bắc và miền trung Việt Nam, nơi các lưu vực sông suối nhỏ phản ứng gần như ngay lập tức với mưa lớn.
Thứ hai, thời gian từ khi Fytia hình thành đến khi đổ bộ chỉ khoảng một ngày. Với một cơn bão hình thành gần bờ, thời gian cảnh báo ngắn như vậy đặt ra yêu cầu bắt buộc về năng lực dự báo điểm đổ bộ và kích hoạt sơ tán theo phương án phòng chống thiên tai. Công tác phòng chống bão của Việt Nam thường chia theo kịch bản bão hình thành trên Biển Đông di chuyển vào đất liền từ 3 đến 5 ngày, nhưng Fytia là trường hợp bão tăng cường nhanh và đổ bộ trong vòng 24 giờ.
Thứ ba, sự xuất hiện liên tiếp của Fytia và Gezani tại Madagascar trong tháng 1-2/2026 cảnh báo về khả năng nhiều cơn bão tấn công cùng một khu vực trong một mùa. Với Việt Nam, điều này có nghĩa là các tỉnh miền trung không nên dừng theo dõi sau khi một cơn bão đi qua, bởi vùng biển ấm vẫn duy trì năng lượng để hình thành xoáy thuận mới, trong khi nguồn lực cứu trợ đã bị tiêu hao. Mặc dù Fytia nằm ngoài phạm vi Biển Đông, những đặc điểm về quỹ đạo nhanh, mưa lũ sau bão và sơ tán diện rộng của Fytia cần được đưa vào giáo trình phân tích bão cho khu vực Đông Nam Á.
Nguồn dữ liệu và tài liệu tham khảo chính thức
- ACT Alliance, "Madagascar, Cyclones (Fytia & Gezani), 13th February 2026" — bản tin ứng phó khẩn cấp, truy cập từ https://actalliance.org/wp-content/uploads/2026/02/Madagascar-Cyclones.pdf
- NOAA/NHC, "Tropical Cyclone Reports index" — quy trình best-track và tổng hợp mùa bão, truy cập từ https://www.nhc.noaa.gov/data/tcr/index.php
- StormAtlasX Database, "Quy trình kiểm định số liệu xoáy thuận nhiệt đới" — đối chiếu đơn vị gió m/s, mph, kt, km/h và áp suất trung tâm.